Bộ phim truyền hình nổi tiếng của đài công cộng "Nước mắt của vị thần lửa" gần đây đã gây xôi xao dư luận. Tôi tận dụng cơ hội này để giới thiệu một số công trình kiến trúc cứu hoả thời Nhật thuộc địa. Trong thời kỳ Nhật thuộc địa Đài Loan, cùng với quá trình hiện đại hóa đô thị, các thành phố đều phát triển những khái niệm về cứu hoả hiện đại, xây dựng các trụ sở cứu hoả. Những công trình này được thiết kế kèm theo các kế hoạch đô thị và những tòa nhà công vụ quan trọng khác.
Ngày nay, các công trình này đã được công nhận là di sản văn hóa và trở thành các bảo tàng cứu hoả. Sau khi xem "Nước mắt của vị thần lửa", khi tình hình dịch bệnh dịu đi, bạn có thể thực hiện một chuyến thăm quan những đội cứu hoả lịch sử này của Đài Loan, để tưởng nhớ những khoảnh khắc anh dũng của các lính cứu hoả thời đó.
Bài viết này chủ yếu giới thiệu ba khu vực có trụ sở cứu hoả: Tân Trúc, Đài Nam và Hỗ Vĩ ở Vân Lâm.
Những "vị thần lửa" anh dũng sớm nhất
Vào thời kỳ Edo của Nhật Bản, các thành phố phát triển nhanh chóng, mật độ dân cư cao. Lúc đó, nhân dân bị cấm sử dụng ngói để lợp mái nhà, chỉ được phép dùng rơm rạ, điều này dẫn đến một tia lửa nhỏ có thể lan rộng và thiêu rụi toàn bộ thành phố.
Sau này, vào năm 1720 dưới thời Tổng quân thứ tám Yoshimune, những viên ngói nặng được cải tiến thành dạng nhẹ hơn. Yoshimune chính là vị "tổng quân quay cuồng" trong các bộ phim truyền hình thời Nhật Bản, người thường xuyên vi hành khuôn mặt che giấu, được một nhóm tay chân bí mật hỗ trợ - chính nhóm này gọi là "machi-hikeshi" (dân quân cứu hoả), tức là tổ chức của những anh hùng cứu hoả sớm nhất.
Lúc đó, ở một số nơi trong Edo, người ta dựng những tòa canh cao ("yagura"), các lính canh phải leo lên canh chừng xem nơi xa có lửa không. Khi rảnh rỗi, họ cũng giúp công nhân lợp mái nhà. Thời kỳ đó, các dân quân cứu hoả có tình đồng chí sâu sắc, khi thấy việc bất công sẽ lao vào cuộc chiến, sở hữu những phẩm chất "nghệ nhân" thẳng thắn nhưng cũng thô lỗ. Tuy nhiên, đôi lúc họ cũng gây rối, tụ tập đánh nhau.
Sang thời kỳ Minh Trị, dân quân cứu hoả mới được tổ chức lại thành những tổ chức cứu hoả hiện đại. Cùng với sự phát triển của phương tiện giao thông, sự xuất hiện của ô tô và bơm nước, các trụ sở cứu hoả cũng được xây dựng tập trung ở các khu vực đặc biệt của thành phố theo kế hoạch đô thị.
"Tòa canh" trở thành "tháp canh lửa" hay "tháp quan sát lửa". Các lính cứu hoả thường xuyên phải tập hợp và nghỉ ngơi, nơi làm việc của họ gọi là "shottsusho" (phòng trực), nơi mà các lính cứu hoả ở bên nhau, sẵn sàng ứng phó. Tình cảnh này tương tự như các nhân vật trong "Nước mắt của vị thần lửa" tập trung ở kí túc xá để ngủ.
Kết hợp chức năng cứu hoả và phòng không: Trụ sở Cứu hoả thành phố Tân Trúc
Nói đến Trụ sở Cứu hoả chính của thành phố Tân Trúc ngày nay, tức là Bảo tàng Cứu hoả Tân Trúc, nằm tại số 4 đường Trung Sơn, quận Bắc, thành phố Tân Trúc. Quy hoạch đô thị toàn thể của Tân Trúc lấy nhà ga Tân Trúc (1908) làm trung tâm, kéo dài về phía đông từ cổng Đông và sông lũy thành.
Hiện nay, khu tập trung các cơ quan công vụ nằm quanh đường Trung Sơn và đường Trung Chính, chẳng hạn như Tỉnh Tân Trúc (1927, nay là Tòa thị chính thành phố Tân Trúc), Tòa thị chính Tân Trúc (1925, nay là Bảo tàng Mỹ thuật thành phố Tân Trúc), Chi nhánh Tân Trúc, Thư viện tỉnh Tân Trúc (1923) và những nơi khác. Trụ sở Cứu hoả chính của thành phố Tân Trúc nằm xung quanh khu tập trung cơ quan công vụ này. Ngoài ra, chi nhánh Tân Trúc của Cơ quan Độc quyền (1934), Rạp chiếu phim Yuelaikan Tân Trúc (1933) và những công trình công cộng khác cũng nằm ở vùng ngoại vi của khu tập trung này.
Năm 1920 (Đại Chính 9), Tổ chức Cứu hoả Chính thức của Tân Trúc được thành lập, thế hệ đầu tiên của "Phòng trực cứu hoả" được đặt trong Công viên Kiến Quốc ngày nay. Ngày 5 tháng 5 năm 1940 (Showa 15), Phòng trực Tổ chức Cứu hoả Tân Trúc do Bộ Công trình tỉnh Tân Trúc thiết kế, tổ chức lễ Jichinsai (lễ báo cáo khởi công với thần linh) tại Tỉnh Tân Trúc và xây dựng trụ sở cứu hoả đầu tiên tại đây.
Ngày 15 tháng 8 năm 1942 (Showa 17), lễ hoàn thành xây dựng được tổ chức tại Rạp chiếu phim Yuelaikan gần đó. Rạp chiếu phim Yuelaikan do kỹ sư Kurigayama Shuniichi thiết kế, dùng làm nơi chiếu phim và giải trí. Tổ chức lễ hoàn thành tại đây cũng có ý nghĩa tinh thần động viên các lính cứu hoả thời đó.
Về đặc điểm kiến trúc của trụ sở cứu hoả, tòa canh cao của nó là tòa nhà cao nhất thành phố Tân Trúc lúc đó. Công trình chính phản ánh phong cách Art Deco nổi bật của thời kỳ, đặc biệt là có những tấm gỗ ốp mưa dưới mái nhà kiểu "hafu-zukuri" (mái hai mặt), tạo cảm giác ổn định và gần gũi với kiến trúc truyền thống Nhật Bản. Do thường xuyên bị tấn công không quân của quân Đồng minh trong thời kỳ chiến tranh, công trình tòa canh này kết hợp cả chức năng cứu hoả và phòng không.
Bảo tàng Cứu hoả thành phố Tân Trúc
Bảo tàng Cứu hoả thành phố Tân Trúc khai trương năm 2006, ngoài trưng bày sự phát triển các xe cứu hoả và thiết bị cứu hộ từ thời Nhật thuộc địa đến hiện đại, ở khu trải nghiệm còn có các phòng trải nghiệm cứu hộ thảm họa, thoát hiểm động đất, thoát hiểm cháy.
Hồ sơ ngắn gọn
Địa chỉ: số 4 đường Trung Sơn, quận Bắc, thành phố Tân Trúc
Thời kỳ xây dựng: năm 1942 (Showa 17)
Nhà thiết kế: Bộ Công trình tỉnh Tân Trúc
Ngày khai trương bảo tàng: năm 2006
Công trình ban đầu để kỷ niệm việc lên ngôi của Hoàng đế: Trụ sở hợp nhất Đài Nam
Năm 1900 (Minh Trị 43), do xây dựng đường sắt, cảng Đài Nam chuyển từ giao thương đường thủy sang đường bộ. Nhà ga Đài Nam hoàn thành năm 1936 (Showa 11), với phong cách Art Deco nổi bật nhất thời kỳ, tăng cường hình ảnh hiện đại hóa của Đài Nam.
Từ cổng chính của nhà ga Đài Nam vào hướng Đại Đông Môn, bạn sẽ đến vòng tròn Công viên Tưởng niệm Tương Đức Chương. Năm 1911, khu phố Đài Nam thực hiện kế hoạch cải tạo, sử dụng các vòng tròn và nửa vòng tròn để kết nối toàn bộ thành phố.
Quanh vòng tròn Công viên Tưởng niệm Tương Đức Chương này, những công trình cơ quan công vụ quan trọng nhất của Đài Nam tập trung tại đây: Tỉnh Đài Nam (1916, nay là Thư viện Quốc gia Văn học), Sở Cảnh sát Đài Nam (1931, nay là Bảo tàng Mỹ thuật Đài Nam), Đài Quan sát Khí tượng Đài Nam (1898) và những nơi khác. Lan ra ngoài còn có Miếu Khổng Tử, Tòa Võ đức Đài Nam, Hội trường Phụ nữ Yêu nước (nay là Trung tâm Du khách Đài Nam), Tòa án Đài Nam (1912, nay là Bảo tàng Tư pháp Đài Nam) và những nơi khác.
Trụ sở hợp nhất Đài Nam, hiện nay là Bảo tàng Sử liệu Cứu hoả Đài Nam, cũng nằm đối diện với Thư viện Văn học Đài Loan, thể hiện sự biến đổi của phong cách kiến trúc từ thời kỳ 1910-1930s, từ chủ nghĩa lịch sử đến Art Deco. Không xa lắm từ khu vực này, còn có công trình kiến trúc nổi tiếng của Đài Nam là Bách hóa Lâm (1932), nơi bạn có thể mua quà lưu niệm trước khi rời Đài Nam, để mang về những hương vị và ký ức của Đài Nam.
Trụ sở hợp nhất Đài Nam ban đầu được xây dựng năm 1930 (Showa 5), do Bộ Công trình tỉnh Đài Nam thiết kế, dùng làm Tháp Kỷ niệm Diễn nghi Hoàng đế Đài Nam, để kỷ niệm việc lên ngôi của Hoàng đế Showa. Lúc đó, khắp Đài Loan đều xây dựng những công trình kỷ niệm diễn nghi hoàng đế, đây là một trong số đó, cũng đánh dấu sự khởi đầu của các bộ phận công trình thực hiện tự thiết kế những công trình trong tỉnh.
Công trình này ban đầu hoàn toàn dùng làm "Phòng trực Tổ chức Cứu hoả Đài Nam", một tòa tháp sáu tầng, dân gian gọi là "tháp quan sát lửa" hay "tháp canh lửa", từ đó có thể thấy chức năng của nó. Lần xây dựng bổ sung thứ hai diễn ra năm 1938 (Showa 13), phần trụ sở hợp nhất hoàn thành, kết hợp nơi làm việc và bộ phận cứu hoả. Sau chiến tranh, Cơ quan Cứu hoả Đài Nam tiếp tục sử dụng, gần đây sau khi trùng tu hoàn thành, được mở cửa thành "Bảo tàng Sử liệu Cứu hoả Đài Nam".
Trước khi trùng tu, các ký hiệu Cơ quan Cứu hoả tại Trụ sở hợp nhất Đài Nam rất nổi bật.
Bảo tàng Cứu hoả Đài Nam trưng bày các vị thần lửa truyền thống.
Thân công trình Trụ sở hợp nhất Đài Nam có những đường ngang rõ rệt, mái nhà là mái phẳng, tạo thành một điểm tiêu điểm thẳng đứng và ngang với tòa canh. Sau khi hoàn thành trùng tu, Trụ sở hợp nhất Đài Nam trở thành bảo tàng cứu hoả, tuyến động tại đầu vào của bảo tàng có giới thiệu về kiểu loại kiến trúc và công trình phục hồi di tích, cũng như tiểu sử về Đỗ Cát Tú Tùng, một tiên phong cứu hoả của Đài Nam. Bảo tàng không chỉ giới thiệu những anh hùng cứu hoả từ thời Nhật thuộc địa đến hiện đại, mà còn giới thiệu và trưng bày những vị thần lửa bảo vệ truyền thống.
Nhìn thấy cảnh tượng như vậy, bạn có cảm thấy quen thuộc không? Giống như trong phim, chuông báo động vang lên, các lính cứu hoả ôm lấy trang bị của mình, chuẩn bị lên đường. Hơn nữa, công trình này vẫn là một cơ quan cứu hoả hoạt động, khi tôi tham quan tại chỗ, tôi vừa gặp các lính cứu hoả đang tập luyện trên tòa canh bên kia, leo lên leo xuống, rất cẩn thận.
Hồ sơ ngắn gọn
Địa chỉ: số 2 tờ 1 đường Trung Chính, quận Trung Tây, thành phố Đài Nam
Thời kỳ xây dựng: năm 1930 (Showa 5) (Phòng trực Tổ chức Cứu hoả Đài Nam), năm 1938 (Showa 13) (Trụ sở hợp nhất Đài Nam)
Nhà thiết kế: Bộ Công trình tỉnh Đài Nam
Dự án trùng tu: bắt đầu năm 2015
Khai trương bảo tàng sử liệu cứu hoả: năm 2019
Điểm giải trí được doanh nghiệp đi vào và tái sử dụng: Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ
Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ được xây dựng năm 1930 (Showa 5), các góc tròn và cửa sổ tròn thể hiện phong cách Art Deco thời kỳ đó, còn mái nhà kiểu "yosemune-zukuri" (mái bốn mặt) mang chút bóng dáng kiến trúc Nhật Bản. Nhìn chung, thiết kế đường ngang và dọc của công trình rõ rệt, vẫn thuộc phong cách Art Deco.
Thời Nhật thuộc địa, năm 1920 (Đại Chính 11), khi quy hoạch lại hành chính địa phương, Hỗ Vĩ được thành lập thành huyện Hỗ Vĩ thuộc tỉnh Đài Nam, xây dựng Sở huyện Hỗ Vĩ (nay là Bảo tàng Múa rối Bố") và Căn cứ Sở huyện Hỗ Vĩ (nay là Tòa nhà Câu chuyện Vân Lâm). Năm 1930 (Showa 5) lại thành lập Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ, ba công trình này tạo thành hình tam giác, thể hiện cách sắp xếp tập trung các trụ sở đô thị quan trọng thời Nhật thuộc địa.
Khác với hai trụ sở cứu hoả trước đó, Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ hiện nay được doanh nghiệp đi vào và tái sử dụng, cũng trở thành nơi người dân có thể ngồi nghỉ khi đi dạo quanh khu vực này và tham quan di tích. Mặc dù vậy, Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ vẫn giữ lại một số dấu vết của kiến trúc cứu hoả.
Cây cột này kéo dài từ phòng ngủ tầng hai đến tầng một, nếu xảy ra cháy, lính cứu hoả sẽ nắm lấy cây cột này trượt xuống. Ngoài ra, còn giữ lại di ảnh của Hoàng đế thời Nhật thuộc địa, tạo thành một không gian vừa giáo dục vừa giải trí.
Hồ sơ ngắn gọn
Địa chỉ: số 491 đoạn 1 đường Lâm Sâm, thị trấn Hỗ Vĩ, huyện Vân Lâm
Thời kỳ xây dựng: năm 1930 (Showa 5)
Hình thức tái sử dụng: nhà sách Sincere, Starbucks đi vào và điều hành
Ba điểm chung quan trọng
Bài viết này đơn giản giới thiệu ba công trình kiến trúc cứu hoả thời Nhật thuộc địa, có thể thấy cả ba công trình đều có ba đặc điểm chung:
- Tòa canh cao nổi bật
Do cần phải quan sát nơi xa có lửa hay không, kiến trúc cứu hoả thường có một tòa canh cao, đây là sự phát triển của "yagura" (tòa canh truyền thống) kiến trúc Nhật Bản.
- Thiết kế cho phép nhanh chóng đến hiện trường cháy.
Cách nhanh nhất để từ độ cao xuống dưới là nắm chặt một cây cột từ trên xuống dưới. Ở Trụ sở hợp nhất Hỗ Vĩ vẫn giữ lại toàn bộ cây cột, còn ở Đài Nam giữ lại một đoạn cây cột để trưng bày.
- Bề ngoài là kiến trúc Art Deco nổi tiếng thời kỳ đó.
Art Deco tức "nghệ thuật trang trí", ra đời từ Triển lãm Nghệ thuật Trang trí năm 1925. Phong cách Art Deco từ bỏ những trang trí phức tạp và có ý tưởng của kiến trúc cổ điển, thay vào đó sử dụng hoa, thảo mộc và thiết kế họa tiết, cũng chiếm một vị trí quan trọng trong phong trào kiến trúc hiện đại thập niên 1930, đặc biệt là những đường ngang và gạch lát bề mặt trở thành đặc trưng lớn.
Ba công trình cứu hoả thời Nhật thuộc địa giới thiệu trong bài viết, một số đã được mở thành bảo tàng cứu hoả, một số trở thành nơi giải trí, mỗi công trình có đặc điểm riêng, là những điểm dừng chân lý tưởng để ôn lại cốt truyện "Nước mắt của vị thần lửa". Dù là từ góc độ ý nghĩa lịch sử, hay từ góc độ bảo vệ an toàn hàng ngày, hay từ góc độ bảo tồn ký ức địa phương, những cơ quan cứu hoả đều có tầm quan trọng to lớn.
Đọc thêm:
"Vị thần lửa" kết thúc, cuộc đấu tranh tiếp diễn ở thế giới thực: từ Vệ nên Khang đến Rạp bowling Hân Huyệt, những thi thể bị thiêu ấy đã đổi lấy cái gì?
Chú thích [1]: Mái hai mặt
[2]: Nói đến tổ chức cứu hoả Đài Nam, phải bắt đầu từ Đỗ Cát Tú Tùng. Sau khi đến Đài Loan, Đỗ Cát Tú Tùng tổ chức "Tổ Đỗ Cát", ngoài tham gia xây dựng công trình, còn đảm nhận công tác cứu hoả ở khu vực Đài Nam, cho đến khi ông mất năm 1928 (Showa 3).
[3]: Mái bốn mặt
Tài liệu tham khảo
Bộ Văn hóa, Cơ quan Di sản Văn hóa, Trang web Di sản Văn hóa Quốc gia
Bảo tàng Cứu hoả thành phố Tân Trúc, Trang web chính thức
Cơ quan Cứu hoả thành phố Đài Nam, Bảo tàng Sử liệu Cứu hoả
Ngô Ánh Sáng Rực Rỡ (2021), "Theo dõi các bậc thầy kiến trúc thời Nhật thuộc địa", Nhà xuất bản Thái Dương Mọc
(Bài viết được chỉnh sửa từ blog Kinh Trúc Cư)
