Tác giả: Trần Diệu Xương | Nguồn bài viết
Có một thời gian, trên Internet Đài Loan rộ lên cách viết tiếng cười "ㄏㄏ" thành hai chữ Hán "廠廠". Thoạt nhìn, hầu như không ai hiểu nổi ý nghĩa của nó. Hóa ra, trào lưu này bắt nguồn từ việc cư dân mạng Trung Quốc vô tình nhầm ký hiệu Bopomofo "ㄏ" của Đài Loan với chữ giản thể "厂" (chữ phồn thể là "廠"). Từ đó, câu chuyện hài hước giữa ký hiệu Bopomofo và chữ Hán giản thể nhanh chóng trở thành chủ đề được bàn tán sôi nổi trên các diễn đàn mạng Đài Loan.
Ký hiệu Bopomofo – ㄅㄆㄇㄈ – gồm 37 ký tự mà hầu như ai cũng thuộc nằm lòng từ nhỏ. Kể từ khi chính quyền Quốc dân đảng chuyển đến Đài Loan, hệ thống này được triển khai và phổ biến rộng rãi, trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng giúp người dân học đọc và viết tiếng Hoa. Đến ngày nay, ngoài Đài Loan thì gần như không còn nơi nào trên thế giới sử dụng nữa, khiến nó trở thành một biểu tượng rất riêng của Đài Loan.
Thế nhưng, bạn đã bao giờ nghĩ rằng biểu tượng ngày nay mang đậm dấu ấn "Đài Loan" ấy lại có một nguồn gốc chẳng mấy "Đài Loan" hay chưa? Ban đầu, Bopomofo thực ra không mang tên "ký hiệu Bopomofo"; số lượng ký tự của nó cũng từng nhiều hơn hiện nay ba ký tự. Còn tờ Quốc ngữ Nhật báo mà chúng ta rất quen thuộc thì hóa ra lúc mới ra đời lại nhằm phục vụ cho việc phổ biến hệ thống ký hiệu Bopomofo.
Vậy hệ thống Bopomofo đã trở thành Bopomofo như ngày nay bằng cách nào? Hãy cùng quay trở lại Trung Quốc cách đây một thế kỷ để tìm câu trả lời...
Tấm phim thứ nhất: Sự ra đời của ㄅㄆㄇㄈ
Là một công cụ mới dùng để ghi âm tiếng Trung/Hán ngữ, sự ra đời của Bopomofo gắn liền với hàng loạt chính sách sau khi Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc được thành lập vào năm 1911 nhằm đáp ứng nhu cầu giao tiếp giữa các địa phương, tạo thuận lợi cho việc ban hành mệnh lệnh từ trung ương, cũng như thúc đẩy ngôn ngữ chung và xây dựng cách phát âm tiêu chuẩn trong thời đại mới.
Ký hiệu Bopomofo ban đầu có tên gọi chính thức là "Chú âm tự mẫu". Đúng như tên gọi, đây là hệ thống ký hiệu dùng để ghi chú cách phát âm của chữ Hán, giúp loại văn tự vốn không hoàn toàn ghi âm này có thể được đọc đúng. Năm 1913, Bộ Giáo dục triệu tập đại diện của 22 tỉnh Trung Quốc, cùng đại diện Mông Cổ, Tây Tạng, Hoa kiều và các chuyên gia âm vận học trên cả nước, tổng cộng 79 học giả và nhân sĩ, quy tụ tại Bắc Kinh để thành lập Hội Thống nhất Phát âm, chính thức khởi động hành trình xây dựng hệ thống Bopomofo.
Thực ra, đối với hệ thống ngôn ngữ Hán có lịch sử hàng nghìn năm nhưng chưa từng có một chuẩn ký âm thống nhất, việc chuẩn hóa chỉ trong một sớm một chiều là điều gần như không thể. Hệ thống Bopomofo mà chúng ta quen thuộc ngày nay cũng đã trải qua nhiều lần sửa đổi và hoàn thiện.
Ban đầu, Bopomofo không chỉ khác hiện nay về số lượng ký tự mà cả thứ tự sắp xếp cũng khác. Hệ thống đầu tiên được sắp theo truyền thống âm vận học Trung Hoa (thực chất có nguồn gốc từ Ấn Độ), dựa trên cách phân loại thanh mẫu và vận mẫu truyền thống, tức hệ thống 36 chữ cái "Thủy Kiến Chung Nhật": "Kiến, Khê, Quần, Nghi; Đoan, Thấu, Định, Nê; Tri, Triệt, Trừng, Nương; Bang, Bàng, Tịnh, Minh; Phi, Phu, Phụng, Vi; Tinh, Thanh, Tòng, Tâm, Tà; Chiếu, Xuyên, Sàng, Thẩm, Thiền; Ảnh, Hiểu, Hạp; Dụ, Lai, Nhật". Chữ đầu tiên là "Kiến", chữ cuối cùng là "Nhật", nên được gọi là hệ thống "Thủy Kiến Chung Nhật". Vì vậy, nếu theo thứ tự nguyên thủy, dãy "ㄅㄆㄇㄈ..." thực ra phải bắt đầu từ "ㄍㄎ...". (Vì sao âm ㄎ/ㄑ lại dùng chữ "Khê" làm đại diện? Điều này liên quan đến sự biến đổi ngữ âm của chữ Hán. Nếu biết tiếng Đài Loan (Mân Nam), bạn sẽ thấy chữ "溪" được đọc là khe/khue, tức đúng với phụ âm đầu ㄎ.)
Tóm lại, sau khi xác định cách đọc của hơn bảy nghìn chữ Hán và trải qua vô số lần tranh luận, chỉnh sửa, bộ Chú âm tự mẫu đầu tiên gồm 39 ký tự được Hội Thống nhất Phát âm ban hành vào năm 1914. Bốn năm sau, Bộ Giáo dục chính thức công bố bằng Lệnh số 75, đưa hệ thống này trở thành bộ ký âm đầu tiên có địa vị pháp lý trong số các hệ thống phiên âm từng được Trung Hoa Dân Quốc áp dụng, đồng thời cũng là hệ thống đầu tiên được đưa vào trường học để phổ biến rộng rãi.
Năm 1913, ông Ngô Trĩ Huy (Ngô Kính Hằng) giữ chức Chủ tịch Hội Thống nhất Phát âm. (Nguồn: Wikipedia, phạm vi công cộng).
Tấm phim thứ hai: Ba ký hiệu Bopomofo đã biến mất đi đâu?
Vừa rồi chúng ta đã nhắc đến việc hệ thống Bopomofo ban đầu thực ra có 39 ký tự. Vậy rốt cuộc nó đã trải qua những lần thêm bớt như thế nào để trở thành hệ thống 37 ký tự ngày nay? Ba ký hiệu Bopomofo đã biến mất ấy đã đi đâu?
Trước tiên, hãy cùng nhìn vào ký hiệu Bopomofo xuất hiện muộn nhất – ㄜ. Năm 1920, Ủy ban Chuẩn bị Thống nhất Quốc ngữ thuộc Bộ Giáo dục tổ chức một kỳ họp bất thường để thảo luận đề án "Xác định cách đọc của hai vận mẫu ㄛ và ㄝ". Để phù hợp với việc điều chỉnh cách phát âm tiêu chuẩn, hội nghị quyết định thêm một dấu chấm ở chính giữa phía trên ký hiệu ㄛ (âm đọc là [o]), viết thành ・ㄛ, với âm đọc [ə], từ đó tạo ra một ký hiệu mới. Về sau, để thuận tiện khi viết thảo, dấu chấm phía trên ㄛ được đổi thành một nét thẳng, hình thành nên ký hiệu ㄜ mà chúng ta quen thuộc ngày nay; đồng thời, nét cong phía dưới của ㄛ, vốn ban đầu có góc cạnh, cũng được sửa thành dạng cong như hiện nay. Vào thời điểm đó, cộng với 39 ký tự đã được ban hành trước đó, hệ thống Bopomofo có tổng cộng 40 ký tự. So với hệ thống 37 ký tự hiện hành, vậy rốt cuộc đã thiếu đi những ký hiệu nào?
Ba ký hiệu Bopomofo đã biến mất chính là: ㄪ [v]、ㄫ [ŋ]、ㄬ [ɲ].
Đối với chúng ta ngày nay, ba ký hiệu này hầu như đều rất xa lạ. Thực ra, sự biến mất của chúng có liên quan trực tiếp đến cuộc tranh luận có ảnh hưởng sâu rộng vào đầu thời Trung Hoa Dân Quốc mang tên "cuộc tranh luận giữa Kinh âm và Quốc âm".
Khi đó, trong quá trình thúc đẩy Bopomofo và Quốc ngữ, câu hỏi "đâu mới là cách phát âm chuẩn của Quốc ngữ" đã chia giới học thuật thành hai phe: phái Kinh âm (dựa trên hệ thống ngữ âm Bắc Bình, tức tiếng Bắc Kinh sau này, còn gọi là Tân Quốc âm) và phái Quốc âm (hay Cựu Quốc âm, do chính phủ xây dựng trên cơ sở pha trộn cách phát âm của nhiều địa phương). Cả hai bên đều khẳng định cách phát âm của mình mới là Quốc ngữ chính thống. (Đúng vậy, ngay cả khái niệm "Quốc ngữ" cũng đã trải qua một quá trình tranh luận gay gắt.) Tờ Chú âm Tự mẫu báo xuất bản thời đó, để vừa phổ biến cách đọc do chính phủ đề xuất, vừa phản ánh cách đọc phổ biến trong dân gian, đã chú thích Tân Quốc âm ở bên trái chữ Hán và Cựu Quốc âm ở bên phải. Chẳng hạn, chữ 「角」 ở bên trái được ghi là ㄐㄧㄠˇ như chúng ta quen dùng ngày nay, còn bên phải là ㄐㄩㄛˋ; chữ 「宣」 ở bên trái là ㄒㄩㄢ, còn bên phải lại là ㄙㄩㄢ.
Năm 1932, Bộ Giáo dục cuối cùng đã đưa ra quyết định dứt khoát, xác lập Kinh âm làm chuẩn phát âm chính thức của Quốc ngữ. Do hệ thống ngữ âm Bắc Bình không có ba phụ âm tương ứng với ㄪ、ㄫ、ㄬ, nên từ đó hệ thống Bopomofo được rút xuống còn 37 ký tự như ngày nay. (Tuy nhiên, vì nhiều phương ngữ Hán khác vẫn sử dụng các âm này nên sau khi bị loại khỏi hệ thống Bopomofo chính thức, ba ký hiệu ấy vẫn được giữ lại dưới tên gọi "ký hiệu âm bổ sung", nhằm bù đắp những điểm còn thiếu của hệ thống.)
Ngoài ra, hàng loạt hội nghị sau đó cũng lần lượt xác lập nhiều quy tắc khác, chẳng hạn như cách viết vận mẫu ㄧ (khi viết dọc thì giữ nguyên, khi viết ngang thì dựng đứng để tránh nhầm với dấu gạch ngang hoặc chữ Hán 一), đồng thời loại bỏ phương pháp ghi thanh điệu truyền thống "Tứ thanh điểm pháp" (đánh dấu ở bốn góc ký tự), thay vào đó sử dụng hệ thống dấu thanh mà chúng ta quen thuộc ngày nay: thanh một không ghi dấu, thanh hai ˊ, thanh ba ˇ, thanh bốn ˋ, thanh nhẹ ˙.
Chính qua hết cuộc họp này đến cuộc họp khác, hết lần tranh luận này đến lần tranh luận khác, hệ thống Bopomofo quen thuộc với chúng ta ngày nay mới dần được mài giũa để trở thành hình thức hiện tại.
Bên trái là "Tứ thanh điểm pháp", sử dụng các dấu chấm ở bốn góc ký hiệu để ghi thanh điệu; bên phải là các kiểu chữ đậm, chữ Khải và chữ thảo của hệ thống Bopomofo, trong đó vẫn còn thấy ba ký hiệu ㄪ、ㄫ、ㄬ hiện đã bị loại bỏ. (Nguồn: Wikipedia, hình ảnh được cấp phép).
Tấm phim thứ ba: Khi ký hiệu Bopomofo vượt biển đến Đài Loan
Thời gian trôi đến năm 1945. Sau khi Nhật Bản bại trận trong Thế chiến II và rút khỏi Đài Loan, chính quyền Trung Hoa Dân Quốc tiếp quản hòn đảo, đồng thời triển khai hàng loạt chính sách "phi Nhật hóa". Nhiệm vụ cấp bách nhất khi đó là xóa bỏ ảnh hưởng ngôn ngữ do thời kỳ cai trị của Nhật để lại và thúc đẩy việc phổ biến Quốc ngữ.
Lúc này, ký hiệu Bopomofo phát huy vai trò quan trọng, trở thành công cụ chủ yếu giúp người dân Đài Loan học Quốc ngữ. Phần lớn mọi người đều biết mối liên hệ giữa Bopomofo và Quốc ngữ, nhưng có lẽ ít ai biết rằng, từng có người đề xuất dùng chính hệ thống Bopomofo để ghi âm các phương ngữ Đài Loan với mong muốn "khôi phục phương ngữ".
Năm 1946, Ủy ban Thúc đẩy Quốc ngữ tỉnh Đài Loan được thành lập và công bố cương lĩnh của phong trào Quốc ngữ, trong đó có một mục nêu rõ: "Khôi phục tiếng Đài Loan, học Quốc ngữ thông qua việc đối chiếu với phương ngữ." Rõ ràng, những người hoạch định chính sách khi ấy không né tránh ảnh hưởng của cái gọi là "phương ngữ", mà ngược lại còn cho rằng học Quốc ngữ thông qua phương ngữ là con đường tất yếu, đồng thời công khai chủ trương khôi phục "tiếng Đài Loan". Điều này rất khác với trải nghiệm của một hoặc hai thế hệ sau, những người từng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chính sách Quốc ngữ và dần đánh mất năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ.
Thực tế, sách giáo khoa Quốc ngữ ở Đài Loan thời đó thường trình bày mỗi bài với một dòng ghi cách đọc Quốc ngữ và một dòng ghi cách đọc bằng tiếng Đài Loan. Chỉ riêng cách làm này cũng đủ cho thấy chính quyền đã nỗ lực hết sức để thúc đẩy việc phổ biến Quốc ngữ.
Một công cụ quan trọng khác từng được dùng để phổ biến Bopomofo và Quốc ngữ tại Đài Loan chính là 《Quốc ngữ Nhật báo》.
Nhiều người khi nghe đến 《Quốc ngữ Nhật báo》 thường nghĩ ngay đến một loại báo dành cho thiếu nhi hoặc tài liệu học ngôn ngữ của trẻ em. Thế nhưng, thuở ban đầu, tờ báo này gắn bó chặt chẽ với phong trào phổ biến Quốc ngữ và thực chất là một tờ báo giúp người trưởng thành học Quốc ngữ.
Tháng 3 năm 1948, Bộ trưởng Giáo dục khi đó là Chu Gia Hoa đến Đài Loan thị sát. Ông rất hài lòng với kết quả giáo dục Quốc ngữ tại đây và nhận xét rằng: "Học sinh ở tất cả các cấp học đều có thể nói Quốc ngữ", "thậm chí còn tốt hơn nhiều so với nội địa, đặc biệt là các tỉnh ven biển". Theo ông, điều này là vì "họ học Quốc ngữ rất nghiêm túc và học rất triệt để". Đồng thời, ông cũng nhận thấy Đài Loan đang có nhu cầu cấp thiết đối với một "tờ báo có chú âm (dùng ký hiệu Bopomofo để chú thích cách đọc chữ Hán)", nên quyết định mang kinh nghiệm từng sáng lập 《Quốc ngữ Tiểu báo》 ở Bắc Bình sang Đài Loan.
Ngay từ năm 1947, Bộ Giáo dục đã xuất bản 《Quốc ngữ Tiểu báo》 tại Bắc Bình theo hình thức ba số mỗi tuần. Tuy nhiên, tờ báo này không được đón nhận nhiều tại Bắc Bình; dù giá bán thấp hơn báo thông thường, thậm chí gần như "bán nửa giá, tặng nửa phần", lượng phát hành cũng chỉ khoảng một đến hai trăm bản. Trái lại, tại Đài Loan – nơi cách Bắc Bình một eo biển – 《Quốc ngữ Tiểu báo》 lại bất ngờ được yêu thích rộng rãi. Ngay cả trước khi chính thức chuyển sang Đài Loan, báo "đã được gửi với số lượng lớn đến Đài Loan trong mỗi kỳ phát hành để cung cấp cho các cơ quan và trường học các cấp sử dụng."
Vì vậy, Bộ Giáo dục quyết định chuyển hẳn tờ báo sang Đài Loan để tiếp tục xuất bản. Tháng 6 năm 1948, Bộ chỉ thị cho Ủy viên chuyên trách Hà Dung của Ủy ban Thúc đẩy Quốc ngữ tiếp nhận 《Quốc ngữ Tiểu báo》 từ Bắc Bình, tiếp tục đảm nhận sứ mệnh phổ biến Quốc ngữ bằng ký hiệu Bopomofo, đồng thời đổi tên thành 《Quốc ngữ Nhật báo》, phát hành hằng ngày. Đây cũng chính là nguồn gốc sớm nhất của 《Quốc ngữ Nhật báo》.
Trong nhiều thập niên sau đó, cùng với thành công của Phong trào Quốc ngữ tại Đài Loan, loại báo mà hầu như từng chữ đều có ký hiệu Bopomofo chú âm này dần chuyển từ tài liệu học Quốc ngữ được mọi tầng lớp ưa chuộng thành ấn phẩm khai tâm dành cho thiếu nhi.
Ký hiệu Bopomofo là công cụ quan trọng để chính quyền Trung Hoa Dân Quốc phổ biến Quốc ngữ sau khi tiếp quản Đài Loan. Trong ảnh là đĩa dạy tiếng Hoa 《Đĩa phát âm chuẩn ký hiệu Bopomofo Quốc ngữ》 do Công ty Đĩa hát Universal phát hành. (Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Đài Loan).
Đoạn kết: Những ngẫu nhiên của lịch sử
Qua toàn bộ câu chuyện trên, không khó để nhận ra rằng những khái niệm như "Quốc ngữ" hay "ký hiệu Bopomofo", vốn ngày nay đã trở nên hết sức quen thuộc với chúng ta, nếu tìm hiểu kỹ thì đều ẩn chứa phía sau rất nhiều câu chuyện lịch sử đáng để khám phá.
Ngày nay, 《Quốc ngữ Nhật báo》 được biết đến rộng rãi như một ấn phẩm dành cho thiếu nhi, nhưng thuở ban đầu, chức năng của nó không chỉ giới hạn ở đó. Tương tự, sự hình thành và hoàn thiện của hệ thống ký hiệu Bopomofo cũng không phải thành quả của một sớm một chiều, mà là kết quả của nhiều biến cố và những ngẫu nhiên trong lịch sử.
Khi nhìn lại hệ thống đã trở nên vô cùng thân thuộc với người Đài Loan này, chúng ta lại phát hiện rằng rất nhiều yếu tố trong quá khứ của nó thực ra không hề "Đài Loan" như chúng ta vẫn thường nghĩ.
