Khí quản vướng mắc, dịch thể xấu xa hay do môi trường? Hành trình chống hen suyễn kéo dài ngàn năm của nhân loại

Hen suyễn là một trong những căn bệnh phổ biến nhất của thời hiện đại. Trong bối cảnh ô nhiễm không khí ngày càng gia tăng, số người mắc bệnh không ngừng tăng lên, trong khi y học vẫn chưa tìm ra phương pháp điều trị dứt điểm. Không ít người gọi đây là "bệnh dịch của thế kỷ XXI".

Tuy nhiên, hen suyễn không phải sản phẩm của xã hội công nghiệp hay đô thị hóa. Cuộc chiến giữa con người và căn bệnh này đã kéo dài suốt hàng nghìn năm. Từ các thầy thuốc Ai Cập cổ đại, những triết gia Hy Lạp, các học giả Ả Rập cho đến các nhà khoa học hiện đại, nhiều thế hệ đã không ngừng tìm cách lý giải vì sao con người đột nhiên không thể thở được, và làm thế nào để giành lại hơi thở ấy.

Khi người xưa tìm cách lý giải những cơn khó thở

Hen suyễn là một căn bệnh có lịch sử rất lâu đời. Từ "asthma" trong tiếng Anh bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ aazein, mang nghĩa "thở gấp" hoặc "thở hổn hển". Dù vậy, những ghi chép về các triệu chứng tương tự hen suyễn còn xuất hiện sớm hơn rất nhiều.

Ngay từ thế kỷ XVIII trước Công nguyên, Bộ luật Hammurabi của Lưỡng Hà đã đề cập đến những người gặp khó khăn trong hô hấp và cách hỗ trợ họ. Đến khoảng năm 1550 trước Công nguyên, cuộn giấy cói Ebers của Ai Cập, một trong những tài liệu y học cổ nhất còn tồn tại, đã mô tả khá chi tiết các triệu chứng liên quan đến khó thở.

Người Ai Cập cổ đại tin rằng trong cơ thể tồn tại những "ống dẫn" vận chuyển nước và không khí đến các cơ quan khác nhau. Khi các ống dẫn này bị rối loạn hoặc tắc nghẽn, bệnh tật sẽ xuất hiện, trong đó có hen suyễn.

Một phương pháp điều trị được ghi lại trong giấy cói Ebers nghe khá kỳ lạ với người hiện đại. Thầy thuốc nung nóng những viên đá, đặt dược liệu lên trên rồi dùng một chiếc bát có lỗ để gom khói. Người bệnh sau đó hít phần hơi bốc lên thông qua một ống sậy. Mục đích là đưa các dược chất vào đường hô hấp nhằm làm dịu triệu chứng khó thở.

Ngày nay chúng ta không thể biết chính xác phương pháp này hiệu quả đến đâu, nhưng có thể thấy người Ai Cập đã sớm nhận ra mối liên hệ giữa việc hít các chất nhất định và sự cải thiện hô hấp.

Từ thần linh đến môi trường sống

Trong nhiều nền văn hóa cổ đại, bệnh tật thường được giải thích bằng các yếu tố siêu nhiên. Người mắc hen suyễn đôi khi bị cho là đã xúc phạm thần linh hoặc bị tà ma quấy nhiễu.

Bước ngoặt xuất hiện cùng với Hippocrates, người thường được gọi là "Cha đẻ của y học".

Khoảng thế kỷ V trước Công nguyên, ông nhận thấy hen suyễn xuất hiện khá phổ biến ở những người làm các nghề như thợ rèn, thợ may hay người làm vườn. Đây là những người phải tiếp xúc lâu dài với khói bụi hoặc các tác nhân đặc thù trong môi trường làm việc.

Từ những quan sát ấy, Hippocrates trở thành một trong những người đầu tiên liên hệ bệnh hô hấp với môi trường sống, thay vì giải thích hoàn toàn bằng thần quyền hay mê tín.

Dù vậy, ông vẫn chịu ảnh hưởng của học thuyết dịch thể đang thịnh hành lúc bấy giờ. Theo quan niệm này, cơ thể được cấu thành từ bốn loại dịch thể: máu, dịch nhầy, mật vàng và mật đen. Hen suyễn được cho là xuất phát từ lượng dịch nhầy dư thừa tích tụ trong cơ thể, gây cản trở đường hô hấp.

Quan điểm này nghe có vẻ xa lạ ngày nay, nhưng nó đã ảnh hưởng đến y học phương Tây suốt nhiều thế kỷ.

Khi người La Mã nhìn thấy khí quản co thắt

Đến thời La Mã, hiểu biết về hen suyễn tiếp tục được mở rộng.

Bác sĩ Hy Lạp Aretaeus mô tả khá chính xác các cơn hen cấp, trong đó người bệnh thở dốc liên tục, lồng ngực và cơ hoành phải hoạt động quá mức để duy trì hô hấp.

Tuy nhiên, người có đóng góp quan trọng hơn cả là Galen, bác sĩ riêng của Hoàng đế Marcus Aurelius.

Galen là người đầu tiên cho rằng hen suyễn không đơn thuần là hậu quả của việc vận động quá sức. Theo ông, nguyên nhân nằm ở sự co thắt của các cấu trúc trong đường hô hấp, khiến luồng không khí bị cản trở.

Dù chưa hiểu rõ cơ chế sinh học bên trong, nhận định này đã tiến rất gần tới hiểu biết hiện đại về bệnh hen suyễn.

Thời Trung Cổ: ngọn đuốc được giữ lại ở thế giới Ả Rập

Sau sự sụp đổ của Đế chế La Mã phương Tây, châu Âu bước vào thời Trung Cổ. Trong nhiều thế kỷ, y học phương Tây gần như chỉ lặp lại những gì Hippocrates và Galen đã nói.

Trong khi đó, thế giới Ả Rập lại trở thành trung tâm mới của tri thức.

Từ thế kỷ VII trở đi, các thành phố như Baghdad thu hút học giả từ khắp nơi đến nghiên cứu. Những tác phẩm bằng tiếng Hy Lạp, Ba Tư, Syriac hay Sanskrit được dịch sang tiếng Ả Rập và lưu giữ cẩn thận. Nhờ đó, các bác sĩ Hồi giáo không chỉ bảo tồn di sản y học cổ đại mà còn tiếp tục phát triển nó.

Nhiều danh y nổi tiếng đã dành sự quan tâm đặc biệt cho hen suyễn.

Al-Razi, nhà hóa học và bác sĩ người Ba Tư thế kỷ IX, phản đối một số phương pháp điều trị truyền thống mà ông cho là thiếu cơ sở.

Đến thế kỷ XII, Moses Maimonides viết hẳn một chuyên luận về hen suyễn. Ông khuyên bệnh nhân ngủ đủ giấc, giữ vệ sinh môi trường sống, ăn uống điều độ, tránh căng thẳng và hạn chế các chất kích thích.

Đáng chú ý hơn, Maimonides nhận thấy các triệu chứng hen suyễn thường nặng hơn vào mùa ẩm ướt, đồng thời ghi nhận rằng khí hậu khô ráo của Ai Cập có lợi cho người bệnh hơn.

Những nhận xét ấy cho thấy các thầy thuốc thời Trung Cổ đã bắt đầu chú ý đến mối quan hệ giữa môi trường và bệnh hen, dù chưa có công cụ khoa học hiện đại để kiểm chứng.

Từ Phục Hưng đến khoa học hiện đại

Thời kỳ Phục Hưng đánh dấu một sự thay đổi quan trọng trong lịch sử y học.

Thay vì tiếp tục chấp nhận các học thuyết cổ điển như chân lý tuyệt đối, nhiều học giả bắt đầu đặt câu hỏi và kiểm chứng bằng quan sát thực tế.

Paracelsus là một trong những người tiên phong của xu hướng này. Ông cho rằng nhiệm vụ của y học không chỉ là làm giảm triệu chứng mà còn phải tìm ra nguyên nhân gây bệnh.

Cùng thời kỳ đó, Georgius Agricola nghiên cứu tác động của bụi đối với sức khỏe công nhân khai mỏ. Ông ghi nhận rằng những người thường xuyên hít phải bụi có nguy cơ mắc bệnh phổi cao hơn hẳn người bình thường.

Agricola thậm chí còn thiết kế những loại mặt nạ sơ khai để bảo vệ đường hô hấp của thợ mỏ. Dù không nghiên cứu trực tiếp về hen suyễn, công trình của ông đã góp phần củng cố nhận thức rằng môi trường có thể là nguyên nhân quan trọng gây bệnh.

Từ đây, y học dần chuyển hướng từ việc giải thích bệnh bằng dịch thể, khí hay thần linh sang việc tìm kiếm những nguyên nhân cụ thể trong cơ thể và môi trường sống.

Cuộc chiến vẫn chưa kết thúc

Qua nhiều thế kỷ, con người ngày càng hiểu rõ hơn về hen suyễn. Các loại thuốc giãn phế quản, corticosteroid và nhiều phương pháp điều trị hiện đại đã giúp hàng triệu bệnh nhân kiểm soát bệnh tốt hơn.

Tuy nhiên, câu hỏi lớn nhất vẫn chưa có lời giải hoàn toàn.

Vì sao cùng sống trong một môi trường, có người mắc hen suyễn còn người khác thì không? Vì sao hệ miễn dịch của một số người lại phản ứng dữ dội đến mức biến hơi thở bình thường thành một cuộc chiến sinh tồn?

Từ những viên đá nung nóng trong y học Ai Cập cổ đại đến các phòng thí nghiệm miễn dịch học hiện đại, hành trình tìm kiếm câu trả lời ấy đã kéo dài hơn ba nghìn năm.

Và cho đến hôm nay, cuộc chiến giữa nhân loại với hen suyễn vẫn đang tiếp tục.