Đát Kỷ không phải yêu hồ mê hoặc quân vương - bà là tướng quân, nữ tư tế và một trong những người phụ nữ trong lịch sử cần được trả lại công bằng

Lật ngược hình tượng Đát Kỷ suốt ngàn năm

Xinh đẹp, cuốn hút, thích thì thầm gợi ý, khi nhắc đến tổ tiên của những "nữ yêu", có lẽ không ai nổi tiếng hơn Đát Kỷ. Bà không chỉ mang tiếng hãm hại chính cung hoàng hậu, mà cả sự sụp đổ của một đế quốc cũng bị quy hết lên đầu mình. Thế nhưng, từ những phát hiện khảo cổ học mới, người ta nhận ra rằng hoàng hậu thời Thương cổ đại thực chất phải gánh vác khối lượng công việc vô cùng nặng nề: vừa là nữ tư tế, vừa có thể dẫn quân ra trận. Nếu Đát Kỷ có thể xuyên không tới thời hiện đại, có lẽ bà sẽ tức giận phản bác:

• "Ta là một vị tướng quân!"

(Những nhân vật quan trọng thời Thương - Chu đều có thể tự xưng là "ta".)

Tạp chí Nghiên cứu có thực đã phỏng vấn Hoàng Khắc Sùng, Giám đốc Phòng Trưng bày Di vật Lịch sử thuộc Viện Lịch sử và Ngôn ngữ Trung ương. Từ góc độ "công lý lịch sử", ông thử lật lại hình tượng yêu phi làm nước mất nhà tan trong nhận thức truyền thống, để đem đến cho chúng ta một Đát Kỷ hoàn toàn khác: một Đát Kỷ mang dáng dấp của một vị tướng quân.

Người phụ nữ xấu xa thời cổ: yêu phi gây mất nước Đát Kỷ

Từ xa xưa, rất nhiều phụ nữ đã bị gắn cho những nhãn mác tiêu cực, nhưng có lẽ không ai nổi tiếng bằng "hồ ly tinh" Đát Kỷ. Từ thời Tiên Tần đến Lưỡng Hán, vô số thư tịch cổ đã ghi chép những câu chuyện về Đát Kỷ và Trụ Vương, dần dần xây dựng nên hình tượng một yêu phi họa quốc.

Không chỉ vậy, Sử ký còn tiếp tục bổ sung thêm nhiều tội trạng cho Đát Kỷ, như điển tích "tửu trì nhục lâm" (ao rượu rừng thịt) hay hình phạt "Bào lạc". Đến thời Đông Hán, Ngô Việt Xuân Thu lại viết:

"Hạ vong vì Muội Hỷ, Ân vong vì Đát Kỷ, Chu vong vì Bao Tự."

Ba người phụ nữ bị xếp chung vào một khuôn mẫu: những mỹ nhân khiến triều đại sụp đổ.

Đến Phong Thần Diễn Nghĩa, hình tượng ấy tiếp tục được đẩy lên cực điểm. Tác giả cho rằng một con hồ ly chín đuôi đã nhập vào thân xác Tô Đát Kỷ (theo Sử ký, Đát Kỷ xuất thân từ bộ tộc Tô), rồi lợi dụng sắc đẹp để mê hoặc Trụ Vương, hãm hại chính cung hoàng hậu và từng bước đẩy đế quốc Thương tới chỗ diệt vong.

Sau hàng nghìn năm bị phủ lên vô số lớp định kiến, Đát Kỷ không chỉ trở thành nhân vật khét tiếng mà gần như đã hoàn toàn đồng nhất với hình tượng hồ ly tinh trong trí tưởng tượng dân gian.

Nhưng liệu Đát Kỷ có thật sự là một "hồng nhan họa thủy"?

Tại triển lãm "Vì chính mình mà đến – Những người phụ nữ bị sử gia lãng quên" do Phòng Trưng bày Di vật Lịch sử tổ chức, hình tượng người phụ nữ làm nước mất nhà tan ấy không chỉ bị lật ngược hoàn toàn, mà còn được phục dựng thành một Đát Kỷ oai phong trong vai trò tướng quân.

Viện Lịch sử và Ngôn ngữ Trung ương đã xây dựng triển lãm tương tác trực tiếp và trực tuyến "Vì chính mình mà đến – Những người phụ nữ bị sử gia lãng quên" Thông qua các chuyên đề như "Đoán Đát Kỷ", "Xuyên không thời Thương"..., triển lãm dựa trên các hiện vật khảo cổ và nội dung giáp cốt văn để phục dựng lại giá trị xã hội cũng như vai trò giới tính trong xã hội nhà Thương, từ đó xây dựng nên một hình tượng Đát Kỷ hoàn toàn khác với ấn tượng truyền thống.

Chủ trì tế tự, dẫn quân ra trận: hoàng hậu thời Thương gánh vác những trách nhiệm nặng nề

Ba người phụ nữ nổi tiếng nhất trong truyền thuyết lịch sử Trung Hoa – Muội Hỷ, Đát Kỷ và Bao Tự – từ lâu đã bị đóng khung thành khuôn mẫu "hồng nhan họa thủy", như thể sự sụp đổ của Hạ, Thương và Chu đều bắt nguồn từ sức quyến rũ của phụ nữ.

Tuy nhiên, Hoàng Khắc Sùng cho rằng những cách giải thích ấy chủ yếu được hình thành dưới góc nhìn nam quyền và từ lập trường của người chiến thắng, vì vậy mức độ đáng tin cậy cần phải được xem xét lại. Muốn hiểu bộ mặt thực sự của xã hội nhà Thương, chúng ta phải quay trở lại với giáp cốt văn và các phát hiện khảo cổ, từ đó nhìn nhận toàn diện hơn về cấu trúc hoàng gia thời kỳ này.

Để giải mã bí ẩn xoay quanh Đát Kỷ, Hoàng Khắc Sùng tìm đến một nhân vật có thể dùng để đối chiếu: hoàng hậu Phụ Hảo.

Đát Kỷ là hoàng hậu của Trụ Vương, còn Phụ Hảo là một trong ba hoàng hậu của vua Vũ Đinh. Trong số các phụ nữ thời Thương, Phụ Hảo là người để lại nhiều tư liệu lịch sử nhất trong giáp cốt văn. Có thể nói, bà giống như một "đàn chị" của Đát Kỷ, dù hai người cách nhau khoảng sáu thế hệ, và chính những ghi chép về Phụ Hảo giúp chúng ta suy đoán phần nào vai trò thực sự của các hoàng hậu thời Thương.

Một hoàng hậu thời Thương có quyền lực lớn đến mức nào?

Từ nội dung giáp cốt văn và các hiện vật khai quật được trong mộ Phụ Hảo, có thể thấy địa vị của phụ nữ hoàng gia thời Thương cao hơn rất nhiều so với tưởng tượng của hậu thế.

Hoàng hậu thời Thương không chỉ có nhiệm vụ sinh con nối dõi. Họ còn phải thay vua chủ trì các nghi lễ tế tự thần linh và tổ tiên quy mô lớn, có thể tham gia chính sự, thậm chí trực tiếp chỉ huy quân đội chiến đấu.

Hoàng hậu Phụ Hảo và Phụ Tĩnh (Fu Jing) dưới triều Vũ Đinh đều từng dẫn quân ra trận. Riêng Phụ Hảo thậm chí đã tập hợp hơn một vạn quân để chinh phạt phương Khương, trở thành một vị tướng quân thực thụ với năng lực quân sự xuất sắc.

Hai chiếc đại phủ chiến được khai quật từ mộ Phụ Hảo chính là biểu tượng cho quyền lực quân sự to lớn mà bà nắm giữ. Từ những chứng cứ khảo cổ ấy, những lời buộc tội mà sử sách đời sau gán cho Đát Kỷ như "can dự chính sự" hay "phụ nữ làm chuyện của đàn ông" rất có thể chỉ là những công việc thường nhật của một hoàng hậu thời Thương mà thôi.

Hoàng hậu Phụ Hảo và Phụ Tĩnh (Fu Jing) dưới triều Vũ Đinh đều từng dẫn quân ra trận. Phụ Hảo thậm chí còn chỉ huy hơn một vạn quân chinh phạt phương Khương, cho thấy bà không chỉ là một nhân vật mang tính nghi lễ mà thực sự là một vị tướng quân có năng lực quân sự.

Hai chiếc đại phủ chiến được khai quật từ mộ Phụ Hảo cũng là bằng chứng quan trọng. Trong xã hội nhà Thương, loại vũ khí này tượng trưng cho quyền chỉ huy quân đội ở cấp rất cao. Từ những chứng cứ khảo cổ ấy, các cáo buộc trong sử sách đời sau đối với Đát Kỷ như "can dự chính sự" hay "phụ nữ làm chuyện của đàn ông" có lẽ chỉ phản ánh những trách nhiệm vốn dĩ rất bình thường của một hoàng hậu thời Thương.

Hoàng Khắc Sùng cho biết, chính vì tư liệu lịch sử thời Thương còn lại quá ít nên các nhà nghiên cứu buộc phải đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và bối cảnh khác nhau để suy đoán những khả năng có thể đã xảy ra trong quá khứ. Nhiều ghi chép truyền lại qua hàng thế kỷ cho rằng kết cục của Đát Kỷ và Trụ Vương vô cùng bi thảm: cả hai tự thiêu sau thất bại, còn quân Chu sau khi chiến thắng không chỉ tiêu hủy thi thể mà Vũ Vương nhà Chu thậm chí còn chặt đầu Đát Kỷ rồi đem bêu để thị uy.

Điều đó khiến người ta phải suy nghĩ. Nếu Đát Kỷ chỉ là một phi tần sống sâu trong hậu cung, vì sao bà lại bị đối xử như một kẻ thù quan trọng đến vậy?

Một chi tiết đáng chú ý khác nằm trong Thượng Thư - Mục Thệ, bài diễn thuyết được dùng để hiệu triệu quân Chu trước trận chiến quyết định. Bên cạnh những lời cổ vũ quen thuộc như thúc giục quân sĩ cố gắng chiến đấu hay kiểm tra trang bị, Vũ Vương còn đặc biệt nhấn mạnh việc Trụ Vương "nghe theo lời phụ nữ".

Khi đặt chi tiết này bên cạnh truyền thống để hoàng hậu tham gia chính trị và quân sự của nhà Thương được phản ánh trong giáp cốt văn, Hoàng Khắc Sùng cho rằng rất đáng để thử phục dựng lại một khả năng khác: Đát Kỷ có lẽ không phải là một yêu nữ chỉ biết mê hoặc quân vương, mà có thể là một nhân vật có ảnh hưởng chính trị và quân sự thực sự, đủ để khiến quân Chu căm ghét đến mức muốn biến bà thành biểu tượng cho sự diệt vong của nhà Thương.

Nói cách khác, Đát Kỷ rất có thể giống như Phụ Hảo – từng tham gia chỉ huy quân đội chống lại quân Chu, thậm chí gây ra những tổn thất đáng kể cho đối phương.

Ngọc, da giáp và quân phục: hình tượng nữ tướng Đát Kỷ được phục dựng như thế nào?

Dựa trên những phát hiện khảo cổ này, Đát Kỷ được phục dựng không còn là một yêu phi xinh đẹp trong phim ảnh hay tiểu thuyết, mà là một nữ tướng mặc quân phục, khoác giáp da, tay cầm giáo và khiên.

Trang phục của Đát Kỷ không phải sản phẩm tưởng tượng. Nguyên mẫu áo giáp được tham khảo từ bộ giáp da của một chỉ huy khai quật trong mộ số 1004 tại Ân Khư. Chiếc mũ bảo hộ dựa trên các hiện vật được phát hiện trong những ngôi mộ cuối thời Thương ở Sơn Đông.

Vũ khí của bà cũng được xây dựng dựa trên tư liệu khảo cổ. Chiếc khiên trong tay Đát Kỷ có nguyên mẫu từ chiếc khiên gỗ khai quật tại Ân Khư. Cây giáo được tham khảo từ bộ sưu tập ngọc giáo thời Thương hiện lưu giữ tại Bảo tàng Freer (Freer Gallery of Art), cùng những ngọc giáo đồng khảm lam ngọc được tìm thấy trong mộ số 331 ở Tiểu Tích.

Mặc dù ngọc là vật liệu quý giá, nhưng lại khá giòn và dễ vỡ. Vì vậy, các ngọc giáo thời Thương nhiều khả năng mang ý nghĩa nghi lễ hơn là dùng trong thực chiến. Điều này cũng phù hợp với vai trò của một hoàng hậu chỉ huy quân đội: người đưa ra chiến lược và điều phối tác chiến, thay vì trực tiếp xung phong nơi tiền tuyến.

Nếu hình dung cảnh Đát Kỷ xuất hiện trên chiến trường, có lẽ bà không phải một chiến binh cầm giáo lao vào trận địa, mà giống một vị thống soái đứng trên chiến xa, bình tĩnh điều động quân đội và chỉ huy toàn bộ cục diện.

Hướng dẫn phục dựng quân phục Đát Kỷ

Dựa trên các tượng người được khai quật tại Ân Khư, người thời Thương thường dùng khăn để cố định tóc. Vì được phục dựng như một nữ tướng, Đát Kỷ mang kiểu tóc và trang phục phù hợp với tầng lớp quân sự cấp cao.

Bộ giáp da tham khảo từ áo giáp của vị chỉ huy được phát hiện trong mộ số 1004. Tổng thể trang phục còn tham khảo thêm nhiều hiện vật khảo cổ khác như tượng người quỳ thời Thương, các khí đồng trang trí hình hổ ăn thịt người hiện lưu giữ tại Bảo tàng Izumi cùng nhiều hiện vật khác.

Về vũ khí, bộ sưu tập ngọc giáo thời Thương tại Bảo tàng Freer, ngọc giáo đồng khảm lam ngọc từ mộ số 331 ở Tiểu Tích và những chiếc khiên khai quật từ Ân Khư đều trở thành cơ sở để phục dựng trang bị quân sự của Đát Kỷ.

Thông qua những hiện vật ấy, nhóm thực hiện triển lãm muốn cho thấy rằng hình tượng Đát Kỷ hoàn toàn có thể được nhìn nhận dưới một góc độ khác: không phải một hồ ly tinh mê hoặc quân vương, mà là một thành viên của tầng lớp lãnh đạo nhà Thương, gắn liền với nghi lễ, chính trị và chiến tranh.

Chiến xa, trận Mục Dã và sự sụp đổ của nhà Thương

Trong một đế quốc quy mô như nhà Thương, chiến tranh không dựa vào những trận quyết đấu cá nhân của các dũng sĩ, mà là những chiến dịch quân sự có tổ chức, sử dụng chiến thuật bao vây và tiêu diệt đối phương trên quy mô lớn.

Các ghi chép giáp cốt cho thấy Phụ Hảo từng phối hợp tác chiến với Vũ Đinh. Vua Thương dẫn quân tấn công từ một hướng, còn Phụ Hảo chỉ huy lực lượng vòng ra phía sau, tạo thành thế gọng kìm khiến đối phương rơi vào vòng vây rồi bị tiêu diệt hoàn toàn.

Nếu hình dung Đát Kỷ xuất hiện trên chiến trường, rất có thể bà cũng đứng oai phong trên chiến xa, chỉ huy các đội quân cầm giáo xung trận. Tuy nhiên, quân đội nhà Thương thời kỳ này chưa sở hữu số lượng chiến xa lớn như thời Xuân Thu – Chiến Quốc về sau. Lực lượng chủ yếu vẫn là bộ binh, còn chiến xa là phương tiện dành cho tầng lớp chỉ huy.

Một số học giả phương Tây cho rằng trận Mục Dã – cuộc chiến quyết định giữa Chu và Thương – có thể là một trong những trận chiến sử dụng chiến xa sớm nhất trong lịch sử Đông Á.

Khoảng năm 1046 trước Công nguyên, quân Chu và quân Thương đối đầu tại Mục Dã. Theo các ghi chép truyền thống, quân Chu bất ngờ tung ra hơn ba trăm chiến xa cùng hơn một nghìn ngựa chiến. Đối với quân đội nhà Thương, đây là một lực lượng có tính cơ động và khả năng đột kích vượt xa những gì họ từng đối mặt.

Ở phía nhà Chu, quyền chỉ huy được tập trung dưới tay Khương Tử Nha, tạo nên một hệ thống tổ chức tương đối thống nhất. Trong khi đó, quân đội nhà Thương phụ thuộc khá nhiều vào các lực lượng thân tộc và quý tộc địa phương. Mỗi nhánh vương tộc quản lý lực lượng riêng của mình, khiến khả năng phối hợp tác chiến kém hiệu quả hơn.

Kết quả của trận chiến đã thay đổi lịch sử Trung Hoa.

Theo các ghi chép truyền thống, khoảng 170.000 quân của nhà Thương tham gia trận Mục Dã và chịu tổn thất nặng nề. Trụ Vương cùng Đát Kỷ cuối cùng tự thiêu trong cung điện.

Nếu đặt Đát Kỷ vào bối cảnh này, bà không còn đơn thuần là một mỹ nhân được nhắc đến trong các câu chuyện hậu cung. Trong mắt quân Chu, Đát Kỷ có thể là một nhân vật quyền lực của triều đình Thương, thậm chí là một trong những người đã đối đầu với họ suốt nhiều năm. Điều đó phần nào lý giải vì sao hình tượng của bà lại bị đối xử khắc nghiệt đến vậy trong các ghi chép của bên chiến thắng.

Các nhà nghiên cứu hiện nay cũng cho rằng chiến xa thời Thương và Tây Chu nhiều khả năng có nguồn gốc từ khu vực thảo nguyên Á – Âu. Những kỹ thuật chế tạo xe và sử dụng ngựa chiến được du nhập từ bên ngoài đã góp phần thay đổi hoàn toàn cục diện chiến tranh ở Đông Á thời kỳ đầu.

Mẹ được hưởng nhờ con hay con được hưởng nhờ mẹ?

Nếu Phụ Hảo và Đát Kỷ có thể được đặt trong cùng một hệ thống để so sánh, vậy tại sao cách gọi tên của hai người lại khác nhau đến vậy?

Theo Hoàng Khắc Sùng, hệ thống đặt tên của nhà Thương vô cùng phức tạp. Một người có thể có nhiều cách gọi khác nhau tùy thuộc vào người đang nhắc đến họ là ai và mối quan hệ giữa hai bên.

Ví dụ, Phụ Hảo còn được gọi là Hậu Tân, Mẫu Tân hoặc Hậu Mẫu Tân. Chữ "Hậu" là cách Vũ Đinh gọi vợ mình. Khi con cháu nhắc tới bà, họ dùng danh xưng "Mẫu Tân". Đến các thế hệ sau nữa, cách gọi lại biến thành "Hậu Mẫu Tân".

Trong những danh xưng ấy, chữ Tân có thể tương ứng với chữ Kỷ trong tên Đát Kỷ. Đây không phải tên riêng theo nghĩa hiện đại, mà có khả năng đại diện cho một nhánh dòng tộc hoặc hệ thống huyết thống trong giới quý tộc nhà Thương.

Điều này dẫn tới một đặc điểm rất thú vị của xã hội Thương.

Nếu trong nhiều xã hội truyền thống về sau thường tồn tại quan niệm "mẹ được hưởng nhờ con", thì ở nhà Thương, câu chuyện đôi khi lại diễn ra theo chiều ngược lại.

Dòng tộc của người mẹ có ảnh hưởng rất lớn tới vị thế và quyền kế thừa của người con. Nói cách khác, xuất thân của hoàng hậu không chỉ là chuyện hôn nhân mà còn liên quan trực tiếp tới cấu trúc quyền lực của cả triều đình.

Trong hệ thống ấy, chữ Kỷ trong tên Đát Kỷ nhiều khả năng liên quan tới dòng tộc của bà hơn là họ theo cách hiểu về sau.

Hoàng Khắc Sùng cũng lưu ý rằng hiện nay chưa có bằng chứng khảo cổ đủ mạnh để chứng minh sự tồn tại của một "nước Tô" ở Hà Nam như một số thư tịch đời sau từng ghi chép. Vì vậy, nhiều chi tiết liên quan đến thân thế của Đát Kỷ vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu.

Tiểu quốc Chu tham vọng hay đại quốc Thương tàn bạo?

Mặc dù triển lãm Vì chính mình mà đến có mục tiêu phục dựng lại hình tượng Đát Kỷ, Hoàng Khắc Sùng cho rằng điều quan trọng hơn là cố gắng nhìn lịch sử từ cả hai phía: Thương và Chu.

Từ góc nhìn của nhà Thương, nước Chu ở vùng Thiểm Tây khi ấy chỉ là một thế lực đang trỗi dậy với tham vọng thay thế vị trí thống trị của Thương. Quan hệ giữa hai bên trong nhiều thế kỷ vừa hợp tác vừa đối đầu, thậm chí các vị vua của cả hai phía đều từng có khả năng thiệt mạng trong những cuộc xung đột.

Ví dụ, truyền thuyết kể rằng Vũ Ất đi săn bên bờ sông Vị rồi bị sét đánh chết. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những câu chuyện như vậy có thể chỉ là cách ghi chép chính thức nhằm tránh đề cập trực tiếp tới việc quân vương tử trận.

Tương tự, Quý Lịch, cha của Chu Văn Vương, sau khi mở rộng thế lực của nước Chu đã bị vua Thương Văn Đinh giết chết.

Tuy nhiên, nếu nhìn từ phía các nền văn hóa và quốc gia lân cận, nhà Thương cũng không hẳn là một nạn nhân vô tội.

Các bằng chứng khảo cổ cho thấy đây là một đế quốc thường xuyên tiến hành chiến tranh, bắt tù binh và sử dụng nô lệ. Nhiều tù binh chiến tranh bị dùng làm vật hiến tế trong các nghi lễ tôn giáo quy mô lớn.

Từ góc độ khảo cổ học văn hóa, sự mở rộng của nhà Thương cũng đồng nghĩa với việc nhiều nền văn hóa khác bị thôn tính hoặc biến mất. Văn hóa Nhị Lý Đầu và một số nền văn hóa địa phương ở khu vực Hà Nam cuối cùng đều bị cuốn vào tiến trình ấy.

Nói cách khác, lịch sử Thương – Chu không đơn giản là câu chuyện thiện ác giữa hai phe rõ ràng, mà là sự cạnh tranh quyền lực giữa những thế lực lớn của thời đại.

Công lý lịch sử

Thông qua các hiện vật khảo cổ và nội dung giáp cốt văn, chúng ta có cơ hội nhìn thấy một lịch sử Thương – Chu khác, một Trụ Vương khác và một Đát Kỷ khác.

Mặc dù người ta thường nói lịch sử là câu chuyện được viết bởi những kẻ chiến thắng, nhưng nhờ những nỗ lực không ngừng của các học giả, chúng ta vẫn có thể từng bước tiếp cận quá khứ bằng những cơ sở đáng tin cậy hơn.

Theo Hoàng Khắc Sùng, điều mà triển lãm muốn thực hiện chính là phá vỡ những hình tượng đã bị đóng khung suốt hàng nghìn năm, khuyến khích mọi người nhìn lại các luận điểm lịch sử bằng tư duy phản biện.

Ông cho rằng trong các ghi chép truyền thống, hình tượng phụ nữ thường bị đơn giản hóa thành những khuôn mẫu cứng nhắc. Nhiều dấu vết về sự hiện diện và vai trò thực sự của họ đã bị các sử gia đời sau làm mờ đi hoặc bỏ qua hoàn toàn.

Ông kể rằng từng có lần mình giảng về những phụ nữ bị lịch sử lãng quên, nhưng lại bị người nghe phàn nàn vì không gọi Đát Kỷ là "hồ ly tinh". Điều đó cho thấy những hình tượng được lặp đi lặp lại qua hàng thế kỷ đã ăn sâu vào nhận thức của công chúng đến mức nào.

Vậy Đát Kỷ có thực sự là một yêu nữ chỉ biết mê hoặc quân vương? Hay bà có thể là một người phụ nữ đã cùng triều đại của mình đối mặt với khủng hoảng và đi tới tận cùng số phận?

Việc lật lại những định kiến tồn tại hàng nghìn năm chắc chắn không dễ dàng. Nhưng thông qua quá trình phục dựng hình tượng Đát Kỷ, chúng ta có thể nhận ra rằng phụ nữ thời cổ đại có thể sở hữu những vai trò đa dạng hơn rất nhiều so với những gì hậu thế vẫn tưởng tượng.

Giáp cốt văn cho thấy các hoàng hậu thời Thương có thể chủ trì tế lễ, tham gia chính sự và bước ra chiến trường. Họ xuất thân từ các gia tộc quý tộc, bước vào hoàng thất từ khi còn trẻ, chỉ huy quân đội, chủ trì nghi lễ và góp phần duy trì vận hành của đế quốc Thương. Đồng thời, họ cũng phải đối mặt với những rủi ro của chiến tranh, sinh nở và cuộc sống chính trị đầy biến động.

Giáp cốt văn đã lưu lại tên tuổi của họ. Khảo cổ học giúp chúng ta nhìn thấy trang phục, vũ khí, chiến xa và cả nơi yên nghỉ cuối cùng của họ.

Hoàng Khắc Sùng cho rằng triển lãm Vì chính mình mà đến chỉ là điểm khởi đầu cho một quá trình suy ngẫm dài hơn. Theo ông, tư duy cốt lõi của khảo cổ học là luôn giữ thái độ thận trọng trước các ghi chép lịch sử, bởi phần lớn lịch sử đều được ghi lại từ góc nhìn của một phía.

• "Lịch sử Thương – Chu giống như một bức tường với vô số điểm dữ liệu nằm rải rác trên đó. Chúng ta vẫn đang cố gắng nối những điểm ấy lại thành một bức tranh hoàn chỉnh, nhưng con đường phía trước vẫn còn rất dài."

Triển lãm Vì chính mình mà đến cũng hợp tác với họa sĩ Xỉ Vưu để xây dựng hình tượng Đát Kỷ theo phong cách truyện tranh hiện đại. Dù triển lãm trực tiếp từng phải tạm dừng vì dịch bệnh, phiên bản trực tuyến vẫn tiếp tục hoạt động.

Trong thời gian tới, Phòng Trưng bày Di vật Lịch sử cũng sẽ tiếp tục triển khai nhiều chuyên đề về Thương – Chu, kết hợp khảo cổ học với hoạt hình, điện ảnh và các phương tiện truyền thông đại chúng, đưa công chúng quay trở lại thế giới của Thương, Chu, Tần và Hán bằng những cách tiếp cận mới mẻ hơn.